Əziz Ələkbərli
Milli Məclisin deputatı,
Qərbi Azərbaycan İcması
İdarə Heyətinin sədri

Hər bir dövlət üçün suverenlik sadəcə hüquqi anlayış deyil. Suverenlik dövlətin öz ərazisində hakimiyyətini həyata keçirməsi, qərarlarını müstəqil qəbul etməsi və beynəlxalq münasibətlərdə öz iradəsini ifadə etməsi deməkdir. Azərbaycan üçün 20 Sentyabr bu anlayışın tariximizin mühüm hadisələri ilə bağlandığı xüsusi gündür.

2024-cü il sentyabrın 19-da Prezident İlham Əliyevin imzaladığı Sərəncamla hər il sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunmağa başladı. Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin edildiyi və dövlət suverenliyinin bərpa olunduğu nəzərə alınaraq bu günün təsis edildiyi bildirilir. 

Bu tarixi yalnız 2023-cü ilin sentyabr hadisəsi ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. 20 Sentyabrın arxasında üç onillikdən artıq davam edən mürəkkəb proses, müharibə və diplomatik mübarizə, şəhidlərin və qazilərin fədakarlığı, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlara qayıtmaq arzusu və Azərbaycan dövlətinin qarşıya qoyduğu strateji məqsədlər dayanır.

Bu prosesdə Prezident İlham Əliyevin fəaliyyəti mühüm yer tutur. 2020-ci ilə qədərki dövrdə Azərbaycanın iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi, ordu quruculuğunun gücləndirilməsi, müdafiə qabiliyyətinin artırılması və ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində aparılan siyasət sonrakı mərhələlər üçün mühüm baza yaratdı.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın tarixində yeni mərhələ açdı. Müharibə nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı, Şuşa və digər ərazilər azad edildi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatdan sonra Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycan nəzarətinə qaytarılması ilə işğal altında qalan ərazilərin böyük hissəsinin azad olunması prosesi başa çatdı.

Lakin 2020-ci ilin noyabrından sonra da Azərbaycanın qarşısında mühüm vəzifələr qalırdı. Qarabağın bir hissəsində Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri və qanunsuz silahlı birləşmələr mövcudluğunu davam etdirirdi. Bu səbəbdən ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin və konstitusiya quruluşunun tam təmin edilməsi növbəti mərhələnin əsas məsələlərindən birinə çevrildi. Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarında da 2020-ci ildən sonra həyata keçirilən tədbirləri bu prosesin mərhələləri ilə əlaqələndirib.

2023-cü il aprelin 23-də Laçın istiqamətində Azərbaycan-Ermənistan sərhədində sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması həmin prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin iyulunda Laçında çıxışı zamanı bu addımı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpası ilə əlaqələndirmiş və sərhəd nəzarətinin təmin edilməsinin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həyata keçirildiyini bildirmişdi. 

2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağda lokal xarakterli antiterror tədbirləri başladı. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü il tarixli Sərəncamında qeyd edildiyi kimi, sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin edilməsi və dövlət suverenliyinin bərpası ilə bu tarixi mərhələ başa çatdı. 

Beləliklə, 20 Sentyabrın mahiyyəti daha aydın görünür: 2020-ci ildə Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici nəticə əldə etdi, 2023-cü ilin sentyabrında isə bütün ölkə ərazisində dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi baş verdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi təqvimində də bu iki mərhələ bir-biri ilə əlaqəli tarixi proses kimi təqdim olunur. 

Bu prosesdə Prezident İlham Əliyevin siyasi qərarları və Ali Baş Komandan kimi fəaliyyəti xüsusi yer tutur. 2020-ci il müharibəsi zamanı qəbul edilən qərarlar, hərbi-siyasi proseslərin idarə olunması, müharibədən sonrakı mərhələdə qarşıda duran vəzifələrin müəyyənləşdirilməsi və 2023-cü ilə qədər həyata keçirilən addımlar dövlətin müəyyən etdiyi məqsədlərlə bağlı şəkildə davam etdirildi.

2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi dövlətçilik baxımından yeni mərhələ yaratdı. Prezident İlham Əliyev 20 sentyabr 2024-cü ildə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin açılışında çıxış edərkən ilk dəfə Dövlət Suverenliyi Gününü məhz Xankəndidə qeyd etdiklərini vurğuladı və 2023-cü il sentyabrın 20-də dövlət suverenliyinin tam bərpa olunduğunu bildirdi. 

20 Sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis edilməsi də bu tarixi mərhələnin dövlətçilik təqvimində rəsmiləşdirilməsi oldu. 2024-cü il 19 sentyabr tarixli Sərəncamla sentyabrın 20-sinin hər il Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması qərara alındı. 

Suverenlik yalnız hərbi nəticə ilə ölçülmür. Dövlətin bütün ərazisində qanunların qüvvədə olması, dövlət institutlarının fəaliyyət göstərməsi, sərhədlərin qorunması və vətəndaşların hüquqlarının vahid hüquqi sistem çərçivəsində təmin edilməsi də suverenliyin mühüm göstəriciləridir. Buna görə 20 Sentyabr həm tarixi nəticəni, həm də dövlət qarşısında yeni vəzifələri ifadə edən gündür.

Bu gün azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır. İnsanların doğma şəhər və kəndlərinə qayıtması, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, yolların, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastrukturun qurulması suverenliyin yalnız siyasi deyil, həm də sosial və iqtisadi məzmununu ortaya qoyur.

20 Sentyabr Azərbaycan tarixində mühüm bir nəticəni ifadə edir: uzun illər ərzində qarşıya qoyulmuş ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası məqsədi həyata keçirilib. Bu nəticənin arxasında Azərbaycan xalqının iradəsi, Azərbaycan Ordusunun hərbi gücü və fədakarlığı, şəhid və qazilərimizin qəhrəmanlığı, dövlət institutlarının fəaliyyəti və ölkənin siyasi rəhbərliyinin qəbul etdiyi qərarlar dayanır.

Prezident İlham Əliyevin fəaliyyəti isə bu tarixi prosesin müxtəlif mərhələlərinin siyasi və hərbi idarə olunması ilə bağlıdır. 2020-ci il müharibəsindən 2023-cü ilin antiterror tədbirlərinə qədər davam edən prosesin mühüm məqamlarında Prezident və Ali Baş Komandan kimi qəbul etdiyi qərarlar Azərbaycanın dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərində öz əksini tapıb. Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi isə həmin tarixi mərhələnin Azərbaycan dövlətçilik təqvimində rəsmiləşdirilməsi oldu. 

20 Sentyabr artıq Azərbaycanın dövlətçilik təqviminin bir hissəsidir. Bu tarix keçmişi xatırlamaqla yanaşı, suverenliyin qorunmasının gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət olduğunu da göstərir. Çünki suverenliyi bərpa etmək qədər onu möhkəmləndirmək, dövlət institutlarını gücləndirmək, qanunun aliliyini qorumaq və əldə olunmuş nəticələri davamlı inkişafla möhkəmləndirmək də dövlətçilik yolunun əsas vəzifələrindəndir.