Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

Bəzən dövlət başçılarının görüşü sadəcə iki ölkə arasındakı münasibətlərin müzakirəsi olmur. Bəzən bir görüşün arxasında bütöv bir regionun gələcək inkişaf istiqamətləri görünür. Avqustun 23-də Daşkənddə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev ilə Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev arasında keçirilən görüş və danışıqlar da məhz belə hadisələrdən biridir.

Bu səfərin siyasi əhəmiyyəti imzalanan sənədlərin sayından daha böyükdür. Çünki söhbət artıq iki qardaş ölkənin münasibətlərindən deyil, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında yeni iqtisadi, nəqliyyat və geosiyasi bağlantının formalaşmasından gedir. Cənab Prezident İlham Əliyevin mətbuata bəyanatında səsləndirdiyi bir fikir bu prosesin mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir:

“Bu gün Mərkəzi Asiya və Azərbaycan böyük potensiala, eyni zamanda, bundan da böyük inkişaf imkanlarına malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi regiondur.”

Bu, sadəcə diplomatik ifadə deyil. Bu cümlənin arxasında son illərdə dəyişən geosiyasi reallıqlar dayanır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətləri artıq ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq daha geniş regional layihələrin mühüm elementinə çevrilir. Özbəkistanla münasibətlər isə bu prosesin ən güclü dayaqlarından biridir.

Azərbaycan və Özbəkistanın münasibətlərində son illərdə baş verən dəyişiklik ilk növbədə siyasi etimadın iqtisadi əməkdaşlığa çevrilməsi ilə xarakterizə olunur. Əvvəllər əsasən diplomatik və humanitar əlaqələrlə yadda qalan münasibətlər indi enerji, nəqliyyat, sənaye, investisiya, kənd təsərrüfatı, avtomobil sənayesi, bankçılıq, turizm və digər sahələri əhatə edir.

Cənab Prezident İlham Əliyev də çıxışında bu genişlənməni xüsusi vurğuladı. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan və Özbəkistan artıq praktiki olaraq bütün əsas istiqamətlərdə əməkdaşlıq edir.

Bu, çox mühüm məqamdır. Çünki dövlətlər arasında siyasi münasibətlərin möhkəm olması vacibdir, amma uzunmüddətli tərəfdaşlığın əsl gücü iqtisadi əlaqələrin dərinliyində üzə çıxır. Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərində bu mərhələ artıq geridə qalıb.

İndi qarşıda daha böyük hədəf var: iki ölkənin imkanlarını regional əməkdaşlığın daha geniş platformasına çevirmək. Bu mənzərədə nəqliyyat məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dünya iqtisadiyyatında ticarət yollarının əhəmiyyəti heç vaxt indiki qədər böyük olmayıb. Qlobal təchizat zəncirlərində baş verən dəyişikliklər ölkələri alternativ marşrutlar axtarmağa vadar edir. Azərbaycan burada coğrafiyasının verdiyi üstünlükləri siyasi və iqtisadi imkanlara çevirən ölkələrdən biridir.

Mərkəzi Asiyanın zəngin resursları və istehsal potensialı Xəzər üzərindən Azərbaycan vasitəsilə Qərb bazarlarına çıxa bilər. Azərbaycan isə öz növbəsində Mərkəzi Asiya üçün Avropa istiqamətində mühüm nəqliyyat və logistika platformasına çevrilir. Bu baxımdan Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Trans-Xəzər marşrutu və digər layihələr artıq ayrı-ayrı infrastruktur obyektləri deyil. Onlar böyük bir regional iqtisadi sistemin elementləridir.

Özbəkistanın bu sistemdə iştirakı isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Mərkəzi Asiyanın ən böyük və ən dinamik iqtisadi potensiala malik ölkələrindən biri olan Özbəkistanın Qərb bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi Azərbaycan üzərindən keçən marşrutların əhəmiyyətini daha da artırır.

Daşkənddə Trans-Xəzər dəhlizinin potensialının birgə inkişaf etdirilməsi məsələsinin önə çəkilməsi də təsadüfi deyil. Azərbaycan və Özbəkistan artıq nəqliyyat xəttinə sadəcə daşınma marşrutu kimi yox, iqtisadi əməkdaşlığın əsas sütunlarından biri kimi baxırlar. Daşkənd görüşünün diqqətçəkən məqamlarından biri də ticarət dövriyyəsinin artırılması ilə bağlı hədəfdir. Və bu rəqəmə yalnız iqtisadi statistika kimi baxmaq düzgün olmaz. Bir milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsi iki ölkənin iqtisadiyyatlarının bir-birini tamamlayan sahələrinin daha geniş şəkildə işə salınması deməkdir.

Azərbaycanın logistika, enerji, maliyyə və nəqliyyat imkanları ilə Özbəkistanın sənaye, kənd təsərrüfatı, tekstil, avtomobil və digər istehsal potensialı bir-birini tamamlayır. Bu sinerji artıq nəzəri fikir deyil. Konkret layihələr şəklində həyata keçirilir. Azərbaycan şirkətlərinin Özbəkistan bazarına, Özbəkistan şirkətlərinin isə Azərbaycan iqtisadiyyatına marağının artması bunun göstəricisidir.

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin ən təsirli tərəflərindən biri isə bu əməkdaşlığın Qarabağda özünü göstərməsidir. Özbəkistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra Qarabağın yenidən qurulması prosesində iştirak edən ilk qardaş ölkələrdən biri oldu. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikilməsi bunun ən parlaq nümunələrindəndir. Xankəndidə sənaye layihələrinə sərmayə qoyulması isə əməkdaşlığın yalnız humanitar xarakter daşımadığını göstərdi.

Cənab Prezident İlham Əliyev çıxışında Özbəkistanın bu prosesdəki rolunu xüsusi qeyd edərək bildirib ki, ilk yardım Füzulidə məktəbin tikintisi və Xankəndidə tikiş fabrikinə investisiya formasında gəlib. Burada söhbət yalnız tikililərdən getmir. Qarabağda Azərbaycan və Özbəkistan bayraqlarının yanaşı dalğalanması iki xalqın tarixi və mənəvi yaxınlığının siyasi münasibətlərdən real həyat müstəvisinə keçməsinin simvoludur.

Daşkənd səfərinin ən mühüm nəticələrindən biri isə Əbədi dostluq haqqında Müqavilənin imzalanmasıdır. Bu sənəd münasibətlərin sadəcə bu gününü deyil, gələcəyini müəyyənləşdirən siyasi çərçivə kimi qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin kökündə ortaq tarix, dil və mədəni yaxınlıq, türk dünyasının ümumi dəyərləri dayanır. Amma müasir dövlət münasibətlərinin gücü yalnız tarixi yaxınlıqla ölçülmür. Bu yaxınlıq konkret iqtisadi layihələrə, investisiyalara, nəqliyyat xətlərinə, sənaye müəssisələrinə və siyasi koordinasiyaya çevriləndə daha böyük gücə malik olur.

Daşkənddə baş verən də məhz budur: Dünyanın geosiyasi xəritəsi dəyişir.

Şərqlə Qərb arasındakı iqtisadi əlaqələrdə yeni marşrutlar meydana çıxır. Mərkəzi Asiya getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır. Xəzər dənizi isə bu yeni əlaqələr sistemində mühüm körpüyə çevrilir.

Bu prosesdə Azərbaycanın rolu getdikcə artır. Əslində, cənab Prezident İlham Əliyevin “vahid geosiyasi və geoiqtisadi region” ifadəsi məhz bu reallığın siyasi formuludur.

Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiya ilə yalnız dostluq münasibətləri quran ölkə deyil. O, həmin regionun Avropa və dünya bazarları ilə əlaqələndirilməsində mühüm iştirakçıya çevrilir. Özbəkistanla strateji tərəfdaşlıq isə bu siyasətin ən mühüm dayaqlarından biridir.

Daşkənd görüşünün əsas mesajı da budur: Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan körpü iki paytaxtı deyil, daha böyük bir coğrafiyanı birləşdirir. Bu körpüdən artıq insanlar, mallar, sərmayələr və ideyalar keçir. Sabah isə həmin körpüdən yeni iqtisadi və geosiyasi imkanların keçməsi gözlənilir.

Dünya dəyişdikcə coğrafiyanın mənası da dəyişir. Bir vaxtlar xəritədə kənarda görünən məkanlar yeni yolların kəsişməsinə çevrilə bilir. Azərbaycan və Özbəkistanın bugünkü əməkdaşlığı göstərir ki, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında belə yeni bir məkan artıq formalaşmaqdadır.

Və Daşkənddə verilən mesaj kifayət qədər aydındır: bu yeni xəritənin qurulmasında Azərbaycan da, Özbəkistan da kənardan baxan deyil, prosesin əsas iştirakçıları olmaq niyyətindədir.