18 noyabr 2026, 10:00
Azərbaycan Milli Məclisində Qərbi Azərbaycan məsələsi, ata-baba yurdlarından deportasiya edilmiş soydaşlarımızın qayıdış hüququ və bu istiqamətdə qanunvericilik bazasının yaradılması ilə bağlı mühüm çağırış səsləndirilib. Qərbi Azərbaycan İcmasının sədri, deputat Əziz Ələkbərli parlamentdəki çıxışında bildirib ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsi yalnız tarixi ədalətin bərpası və yüz minlərlə insanın doğma yurduna dönmək arzusu ilə məhdudlaşmır. Bu məsələ, eyni zamanda, Azərbaycanın gələcək təhlükəsizliyi və regionda dayanıqlı sülhün təmin olunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Deputatın sözlərinə görə, Qərbi Azərbaycandan qovulmuş soydaşlarımızın doğma torpaqlarına qayıtması beynəlxalq hüquqa əsaslanan haqqdır. Onun fikrincə, Ermənistanla Azərbaycan arasında müharibənin başa çatması iki ölkə arasındakı bütün ziddiyyətlərin və münaqişənin köklü şəkildə aradan qalxması demək deyil. Ələkbərli hesab edir ki, Ermənistanın sülh danışıqları çərçivəsində nümayiş etdirdiyi mövqe, anklav ərazilərlə bağlı məsələlərin uzanması, eləcə də Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının müxtəlif platformalarda səsləndirilməsi münasibətlərin normallaşması prosesinə mane olan amillərdir.
İcma sədrinin çıxışında xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının qayıdış hüququnun beynəlxalq gündəlikdə saxlanılması ilə bağlıdır. O bildirib ki, Ermənistanın bu hüququ tanımaq istəməməsi və məsələnin müzakirələrdən kənarda saxlanılmasına yönələn yanaşması sülh prosesinin qarşısında ciddi problemlər yaradır. Ələkbərli İrəvandakı Göy məscidlə bağlı son hadisələri də dini-mədəni irsə münasibət kontekstində xatırladaraq, bunu narahatlıq doğuran məsələ kimi qiymətləndirib.
Deputatın fikrincə, Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsi yalnız keçmişdə baş vermiş deportasiyaların nəticələrinin aradan qaldırılması deyil, gələcəkdə belə faciələrin təkrarlanmaması üçün də vacibdir. O, dayanıqlı sülhün əsas şərtlərindən birinin xalqlar arasında birgəyaşayış imkanlarının yaradılması olduğunu vurğulayıb. Bu yanaşmaya görə, birgəyaşayışın real təminatlarından biri də doğma yurdlarından didərgin salınmış azərbaycanlıların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə geri qayıtmaq hüququnun tanınmasıdır.
Əziz Ələkbərli Qərbi Azərbaycan qaçqınlarının qayıdışa hazır olduğunu bildirərək, bu prosesin hüquqi və təşkilati əsaslarının indidən formalaşdırılmasının vacibliyini qeyd edib. Onun təklif etdiyi mühüm addımlardan biri qayıdışın qanunvericilik bazasının yaradılmasıdır. Deputat hesab edir ki, ilk növbədə ata-baba yurdlarına dönmək istəyən şəxslərin hüquqi statusuna yenidən baxılmalı, onların hüquq və vəzifələri Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyasının müddəalarına uyğun şəkildə dəqiqləşdirilməlidir.
Bu təklifin diqqətçəkən tərəfi qayıdış prosesinin yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində deyil, konkret hüquqi mexanizmlər əsasında hazırlanmasına yönəlməsidir. Ələkbərlinin fikrincə, geri dönəcək insanların sosial və hüquqi statusu əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir. Mövcud qanunvericilikdə məcburi köçkünlərlə bağlı müddəalarda qaçqınların da nəzərə alınması, sosial müdafiəyə ehtiyacı olan şəxslərin hüquqlarının qorunması vacibdir. O, bütün Qərbi Azərbaycan qaçqınlarına avtomatik güzəştlərin tətbiq edilməsini deyil, həssas sosial qrupların ehtiyaclarının qanunvericilikdə ayrıca nəzərə alınmasını təklif edib.
Deputatın çıxışında digər mühüm məsələ Qərbi Azərbaycana qayıdışın dövlət büdcəsində prioritet istiqamətlərdən biri kimi nəzərə alınması olub. Onun qənaətinə görə, bu proses uzunmüddətli hazırlıq, institusional mexanizmlər və maliyyə təminatı tələb edir. Buna görə də qayıdışın hüquqi, sosial və təşkilati tərəfləri ilə yanaşı, gələcək maliyyələşmə imkanları da indidən düşünülməlidir.
Ələkbərli çıxışında 2022-ci il dekabrın 24-də Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan İcmasının inzibati binasında keçirilən görüşdə səsləndirdiyi fikirləri də xatırladıb. Həmin çıxışda dövlət başçısı Qərbi Azərbaycandan qovulmuş soydaşlarımızın öz doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququnu gündəmə gətirmiş, bu qayıdışın beynəlxalq hüquq normalarına uyğun, dinc, təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə həyata keçirilməsinin vacibliyini vurğulamışdı.
İcma sədrinin bildirdiyinə görə, Prezident sonrakı illərdə ölkə daxilində və beynəlxalq auditoriyalar qarşısında etdiyi çıxışlarda bu məsələyə dəfələrlə toxunaraq onun dövlət siyasətindəki əhəmiyyətini diqqətdə saxlayıb. Ələkbərli bu ardıcıllığı Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsinin müvəqqəti gündəm deyil, uzunmüddətli strateji hədəf olduğunun göstəricisi kimi təqdim edib.
Əslində, deputatın parlamentdə səsləndirdiyi təkliflər Qərbi Azərbaycana qayıdış mövzusunun yeni mərhələyə keçməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Çünki qayıdış ideyasının beynəlxalq səviyyədə tanıdılması ilə yanaşı, onun hüquqi, sosial və institusional təminatlarının hazırlanması da zəruridir. İnsanların hansı hüquqi statusla geri dönəcəyi, mülkiyyət məsələlərinin necə həll olunacağı, sosial müdafiənin hansı mexanizmlərlə həyata keçiriləcəyi və təhlükəsizliyin necə təmin ediləcəyi gələcək prosesin əsas istiqamətlərini təşkil etməlidir.
Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsinin parlament müzakirələrində qanunvericilik və büdcə prioritetləri kontekstində qaldırılması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tarixi yurdlarına qayıtmaq istəyən insanların hüquqlarının qorunması yalnız siyasi iradə ilə deyil, dəqiq hüquqi mexanizmlər, beynəlxalq hüquqa uyğun diplomatik fəaliyyət və real hazırlıqla mümkün ola bilər. Əziz Ələkbərlinin çıxışı da məhz bu istiqamətdə konkret addımların atılması zərurətini bir daha gündəmə gətirir.