Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

Bir xalqın azadlığı bəzən meydanlarda səslənən şüarlarla, bəzən döyüş meydanlarında yazılan qəhrəmanlıq salnamələri ilə, bəzən də gələcək nəsillərin taleyini müəyyən edən bir sənədlə öz təsdiqini tapır. Konstitusiya məhz belə bir sənəddir. O, dövlətin yalnız necə idarə olunacağını müəyyənləşdirmir, həm də xalqın hansı dəyərlərə söykənərək yaşamaq istədiyini, insanın cəmiyyətdəki yerini və müstəqilliyin hansı hüquqi əsaslarla qorunacağını bəyan edir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası xalqımızın azadlıq iradəsini dövlət quruculuğunun möhkəm təməlinə çevirən, müstəqilliyimizin hüquqi dayaqlarını müəyyənləşdirən Əsas Qanundur. 12 Noyabr bu baxımdan sadəcə təqvimdə qeyd olunan tarix deyil, dövlətçilik yaddaşımızın, hüquqi düşüncəmizin və gələcək qarşısında məsuliyyətimizin ifadəsidir.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixi göstərir ki, müstəqilliyə sahib olmaq qədər onu qorumaq, möhkəmləndirmək və gələcək nəsillərə ötürmək də böyük iradə tələb edir. 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın azadlıq və dövlətçilik arzularının təntənəsi idi. Cümhuriyyət cəmi 23 ay yaşasa da, milli dövlətçilik tariximizdə silinməz iz qoydu. Lakin mürəkkəb tarixi şərait səbəbindən həmin dövrdə müstəqil Azərbaycanın Konstitusiyasını qəbul etmək mümkün olmadı. Sonrakı onilliklərdə ölkəmizin konstitusiya quruluşu sovet siyasi sisteminin çərçivəsində formalaşdı. Azərbaycan xalqının müstəqillik arzusu isə bütün çətinliklərə baxmayaraq yaşamaqda davam etdi. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyimizin bərpası ilə qarşımızda yeni vəzifə dayandı: suveren Azərbaycanın hüquqi əsaslarını yaratmaq, dövlət idarəçiliyini möhkəm prinsiplər üzərində qurmaq və insan hüquqlarını təmin edən müasir hüquq sistemi formalaşdırmaq.

Lakin müstəqilliyin ilk illərində ölkədə hökm sürən siyasi böhran, idarəçilikdəki ciddi problemlər və qeyri-sabitlik bu vəzifələrin həyata keçirilməsini çətinləşdirirdi. Dövlətin gələcəyi üçün möhkəm hüquqi təməl yaratmaq, cəmiyyətdə sabitliyi təmin etmək və dövlət institutlarını gücləndirmək zərurəti yaranmışdı. 1993-cü ildə xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin bərqərar edilməsi və müasir dövlət quruculuğunun əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Yeni Konstitusiyanın hazırlanması da bu tarixi missiyanın ayrılmaz hissəsi idi. Çünki dövlətin gələcəyini təsadüfi qərarlar deyil, möhkəm hüquqi prinsiplər, aydın idarəçilik sistemi və xalqın iradəsini ifadə edən Əsas Qanun müəyyən etməli idi.

Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış Konstitusiya layihəsi 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq referendumuna çıxarıldı və xalqın iradəsi ilə qəbul edildi. Həmin gün müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixində yeni bir mərhələnin əsası qoyuldu. Noyabrın 27-də qüvvəyə minən Konstitusiya ölkəmizin demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğunun əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Hakimiyyət bölgüsünün prinsipləri təsbit edildi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi dövlətin əsas vəzifələrindən biri kimi müəyyən olundu. Bu sənəd müstəqilliyimizin hüquqi dayağı olmaqla yanaşı, Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün də mühüm istiqamət müəyyən etdi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Konstitusiyanın hazırlanmasındakı tarixi rolu məhz bu məqamda xüsusi əhəmiyyət qazanır. O, ölkənin mürəkkəb siyasi şəraitdən çıxarılmasını, dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsini və müstəqil Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafını vahid dövlətçilik məqsədi ətrafında birləşdirirdi. Konstitusiyanın hazırlanması yalnız hüquqşünasların üzərində işlədiyi texniki sənədin yaradılması deyildi. Bu, yeni dövlətin təməl prinsiplərinin müəyyənləşdirilməsi, hakimiyyətin hüquqi çərçivəsinin formalaşdırılması və vətəndaşla dövlət arasındakı münasibətlərin əsaslarının təsbit edilməsi idi. 1995-ci ildə qəbul edilən Əsas Qanun müstəqil Azərbaycan dövlətinin hüquqi sistemini formalaşdıran mühüm tarixi sənədə çevrildi.

Konstitusiyanın ən böyük dəyərlərindən biri insanı və onun hüquqlarını dövlət həyatının mərkəzində görməsidir. İnsan hüquqları, azadlıqlar, bərabərlik, qanunun aliliyi və vətəndaşın hüquqi statusu Əsas Qanunun əsas məzmununu təşkil edir. Hər bir insanın hüquqlarının tanınması və müdafiəsi hüquqi dövlətin başlıca göstəricilərindəndir. Vətəndaşın hüquqlarını bilməsi, öz azadlıqlarını dərk etməsi və başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşması cəmiyyətin hüquq mədəniyyətini yüksəldir. Dövlətin gücü yalnız qanunların sərtliyi ilə deyil, həmin qanunların ədalətli tətbiqi, insan ləyaqətinin qorunması və hüquqların etibarlı müdafiəsi ilə ölçülür. Konstitusiyanın mahiyyəti də məhz hüquqi prinsiplərin insanların gündəlik həyatında real məna qazanmasındadır.

Konstitusiyanın qəbulundan sonra ölkəmizin hüquq sistemi inkişaf etdirildi, konstitusiya nəzarəti mexanizmləri formalaşdırıldı və Konstitusiya Məhkəməsi fəaliyyətə başladı. İctimai-siyasi və sosial-iqtisadi dəyişikliklər nəzərə alınaraq Əsas Qanuna referendumlar vasitəsilə əlavə və dəyişikliklər edildi. Bu proseslər dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, hüquq və azadlıqların müdafiəsi mexanizmlərinin inkişafı və konstitusion prinsiplərin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, Konstitusiyanın gücü yalnız onun maddələrində deyil, həmin müddəaların dövlət və cəmiyyət həyatında necə tətbiq olunmasındadır. Qanunun aliliyi gündəlik münasibətlərin əsasına çevrildikdə, vətəndaş hüququnu və məsuliyyətini dərk etdikdə hüquqi dövlətin təməli daha da möhkəmlənir.

Azərbaycanın müasir tarixində Konstitusiyanın əhəmiyyəti ərazi bütövlüyümüzün və dövlət suverenliyimizin bərpası ilə yeni məna qazandı. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Qələbə və 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın bütün ərazilərində suverenliyin təmin olunması dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsi oldu. Konstitusiyanın hüquqi qüvvəsinin ölkəmizin bütün ərazisində bərqərar olması müstəqilliyimizin bütövlüyünü ifadə edir. 2025-ci ilin “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi də Əsas Qanunun qəbulunun 30-cu ildönümü və dövlət suverenliyimizin tam bərpasının tarixi əhəmiyyəti ilə bağlı idi. Beləliklə, Konstitusiya yalnız dövlət idarəçiliyinin hüquqi çərçivəsi deyil, həm də suverenliyimizin və ərazi bütövlüyümüzün hüquqi əsaslarından biri kimi önə çıxır.

Ancaq Konstitusiyaya hörmət yalnız rəsmi mərasimlərdə onu xatırlamaqla bitmir. Əsas Qanunun həqiqi gücü insanların gündəlik həyatında, qanunlara əməl olunmasında, insan ləyaqətinə hörmət göstərilməsində və hər kəsin öz hüquqları ilə yanaşı, vəzifələrini də dərk etməsində üzə çıxır. Hüquqi dövlət quruculuğu təkcə dövlət orqanlarının işi deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir. Öz hüquqlarını bilən, başqalarının azadlıqlarına hörmət edən, qanun qarşısında məsuliyyətini anlayan vətəndaş dövlətin möhkəmlənməsinə töhfə verir. Buna görə də Konstitusiyanın mahiyyəti məktəblərdə, ailələrdə, ictimai münasibətlərdə və gələcək nəsillərin hüquqi tərbiyəsində yaşamalıdır.

12 Noyabr – Konstitusiya Günü bizi müstəqilliyimizin hüquqi əsaslarını qorumağa, dövlətçilik tariximizi öyrənməyə və gələcək qarşısında məsuliyyətimizi dərk etməyə çağırır. Bu tarix Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış, xalqın iradəsi ilə qəbul edilmiş Əsas Qanunun müasir Azərbaycan dövlətinin formalaşmasındakı rolunu bir daha xatırladır. Konstitusiya müstəqilliyimizin hüquqi dayağı, dövlət suverenliyimizin əsaslarından biri və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi üçün mühüm təminatdır.

Dövlətlər tarix səhnəsinə gəlir, zamanın sınaqlarından keçir, dəyişir və inkişaf edir. Onların gələcək nəsillərə hansı dövlətçilik irsini ötürəcəyi isə böyük ölçüdə qoruduqları hüquqi prinsiplərdən asılıdır. Azərbaycan Konstitusiyası müstəqilliyimizin hüquqi yaddaşı, dövlətçiliyimizin möhkəm sütunu və gələcəyə ünvanlanan məsuliyyətimizin ifadəsidir. Onun prinsiplərinə sədaqət dövlətimizə, xalqımıza və sabahımıza sədaqətdir. Qoy qanunun aliliyi, insan hüquqlarına hörmət və müstəqil dövlətçilik iradəsi Azərbaycanın gələcək inkişaf yolunu daim müəyyənləşdirsin!