Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

Qərbi Azərbaycana qayıdış məsələsindən danışarkən ilk növbədə bir həqiqəti düzgün ifadə etmək lazımdır: bizim istəyimiz keçmişi olduğu kimi geri qaytarmaq deyil. Tarixi geri çevirmək mümkün deyil. Zaman öz yolunu gedib, nəsillər dəyişib, dünyada və regionda böyük siyasi dəyişikliklər baş verib. Amma insanın doğulduğu, böyüdüyü, ailəsinin yaşadığı torpağa bağlılığı zamanla itmir. Buna görə də qayıdış bizim üçün yalnız keçmişə münasibət deyil, həm də gələcəyə dair bir baxışdır.

Qərbi azərbaycanlıların doğma yurdlarına qayıdışı məsələsi illər boyu müxtəlif səbəblərdən diqqətdən kənarda qalıb. Lakin bu məsələni nə qədər gecikdirsək də, onun mahiyyəti dəyişmir. Söhbət insanların öz ata-baba yurdlarına qayıtmaq istəyindən, bu istəyin hüquqi əsaslarından və gələcəkdə həmin qayıdışın hansı şərtlərlə mümkün ola biləcəyindən gedir. Ona görə də biz qayıdış məsələsinə emosional çağırış kimi deyil, uzunmüddətli və ardıcıl hazırlıq tələb edən proses kimi yanaşırıq.

Bu istiqamətdə Qayıdış Konsepsiyasının hazırlanması mühüm mərhələ oldu. Konsepsiya bizim üçün sadəcə siyasi sənəd deyil. O, gələcək qayıdışın hansı prinsiplər əsasında həyata keçirilməli olduğunu göstərən əsas çərçivədir. Burada insanların təhlükəsizliyi, hüquqlarının qorunması, ləyaqətli həyat şəraiti, mülkiyyət və digər fundamental məsələlər nəzərə alınmalıdır. Ən vacibi isə odur ki, qayıdış könüllü, təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə baş verməlidir.

Mən hesab edirəm ki, gələcək qayıdış haqqında danışarkən romantik təsəvvürlərə qapılmaq düzgün olmaz. Qarşımızda olduqca mürəkkəb və uzunmüddətli proses dayanır. İnsanların haraya qayıdacağı, hansı hüquqi statusa malik olacağı, təhlükəsizliyinin kim tərəfindən və hansı mexanizmlərlə təmin ediləcəyi, mülkiyyət məsələlərinin necə həll olunacağı, sosial və iqtisadi imkanların necə yaradılacağı əvvəlcədən düşünülməlidir. Qayıdış yalnız “evə getmək” deyil. Qayıdış insanın öz doğma yurdunda normal həyat qurmaq imkanının təmin edilməsidir.

Buna görə də bizim bu gün gördüyümüz işlərin böyük hissəsi gələcəyə hesablanıb. Qərbi Azərbaycanın tarixini araşdırmaq, kənd və şəhərlərin keçmişini öyrənmək, tarixi toponimləri sənədləşdirmək, mədəni irslə bağlı məlumatları toplamaq və deportasiya olunmuş insanların xatirələrini qorumaq yalnız keçmişi yadda saxlamaq üçün lazım deyil. Bütün bunlar gələcəkdə qayıdış prosesinin tarixi və hüquqi əsaslarının formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Biz istəyirik ki, Qərbi Azərbaycan haqqında danışarkən hər bir fakt sənədlə, hər bir iddia əsaslandırılmış məlumatla müşayiət olunsun.

Tarixi yaddaş məsələsinə xüsusi əhəmiyyət verməyimizin səbəbi də budur. Bir xalqın yaddaşı onun kimliyinin mühüm hissəsidir. Qərbi azərbaycanlıların yaddaşında yalnız deportasiya ağrısı deyil, əsrlərlə formalaşmış yaşayış mühiti, kəndlər, şəhərlər, məktəblər, məscidlər, qəbiristanlıqlar, sənətkarlıq ənənələri, folklor nümunələri və ailə xatirələri yaşayır. Biz bu yaddaşı qorumaqla keçmişdə qalmaq istəmirik. Əksinə, keçmişi düzgün öyrənməklə gələcək haqqında daha sağlam düşünmək istəyirik.

Bu işdə gənclərin rolu xüsusilə böyükdür. Qərbi Azərbaycanla bağlı tarixi məlumatların gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız yaşlı nəslin xatirələri ilə məhdudlaşa bilməz. Gənclər bu tarixi bilməli, araşdırmalı, müasir vasitələrlə dünyaya çatdırmalı və ən əsası, bu məsələyə məsuliyyətlə yanaşmalıdırlar. Bizim gənclərimiz Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini yalnız öz ailələrinin tarixindən deyil, elmi araşdırmalardan, arxiv materiallarından və etibarlı mənbələrdən öyrənməlidirlər.

İcmanın son dövrdə gənclərlə bağlı həyata keçirdiyi tədbirləri də bu baxımdan qiymətləndirirəm. Təhsil alan, müxtəlif sahələrdə uğur qazanan Qərbi azərbaycanlı gənclərin diqqət mərkəzində olması təsadüfi deyil. Biz istəyirik ki, Qərbi Azərbaycan məsələsi yalnız keçmişlə bağlı mövzu kimi qəbul edilməsin. Bu məsələnin gələcəyi həm də yaxşı təhsil alan, dünyaya açıq, peşəkar və öz tarixini bilən gənclərdən keçir.

Eyni zamanda qadınların və yerli icmaların bu prosesdə fəal iştirakını vacib hesab edirik. Çünki Qərbi Azərbaycanın tarixi yalnız böyük siyasi hadisələrdən ibarət deyil. Kənd-kənd, ailə-ailə qorunan yaddaş bu tarixin ayrılmaz hissəsidir. Hər bir insanın xatirəsində bir kəndin, bir küçənin, bir bulağın, bir məktəbin və ya bir ailə ocağının izi ola bilər. Bu xatirələrin toplanması və sistemləşdirilməsi gələcək nəsillər üçün qiymətli irsdir.

Qərbi Azərbaycan İcmasının rayon və kənd icmaları ilə işi də məhz bu məqsədə xidmət edir. Biz istəyirik ki, müxtəlif yaşayış məntəqələrindən olan insanların əlaqələri möhkəmlənsin, onların bildikləri məlumatlar toplansın və hər bir bölgənin özünəməxsus tarixi yaddaşı qorunsun. Çünki qayıdış ideyası yalnız ümumi siyasi anlayış kimi yaşaya bilməz. Onun arxasında konkret insanlar, konkret kəndlər, konkret ailələr və konkret tarix dayanır.

Digər mühüm məsələ beynəlxalq ictimaiyyətə düzgün məlumat çatdırılmasıdır. Bizim məqsədimiz kimisə ittiham etmək üçün keçmişin ağrılı hadisələrini gündəmə gətirmək deyil. Məqsədimiz baş vermiş hadisələrin unudulmamasını, Qərbi azərbaycanlıların hüquqlarının beynəlxalq səviyyədə tanınmasını və gələcəkdə bu hüquqların həyata keçirilməsi üçün şəraitin formalaşmasını təmin etməkdir. Bunun üçün beynəlxalq hüquqa, mötəbər sənədlərə və tarixi faktlara əsaslanan ardıcıl fəaliyyət lazımdır.

Bu məsələdə beynəlxalq hüququn prinsipləri bizim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsanların öz doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ beynəlxalq hüququn mühüm prinsipləri ilə bağlıdır. Ona görə də biz qayıdış məsələsini hansısa siyasi güzəşt və ya qarşı tərəfə yönəlmiş tələb kimi deyil, hüquqi müstəvidə müzakirə edilməli olan fundamental məsələ kimi təqdim edirik. Əgər məqsədimiz davamlı sülhdürsə, insanların hüquqları da bu sülhün ayrılmaz hissəsi olmalıdır.

Təbii ki, bunun üçün Ermənistan cəmiyyətində də bu məsələyə münasibətin dəyişməsi vacibdir. Biz Ermənistanla düşmənçilik şəraitinin əbədi qalmasını istəmirik. Əksinə, hesab edirik ki, gələcəkdə Azərbaycan və Ermənistan xalqları arasında normal münasibətlərin yaranması mümkündür. Lakin bunun üçün hər iki tərəfin öz keçmişi ilə açıq şəkildə üzləşməsi, insanların hüquqlarına hörmət etməsi və bir-birinin ağrılarını anlamağa çalışması lazımdır. Qərbi azərbaycanlıların qayıdış arzusu da belə bir qarşılıqlı anlaşma mühitində müzakirə olunmalıdır.

Mənim üçün ən vacib məsələlərdən biri də qayıdışın təhlükəsizliyidir. İnsan öz doğma yurduna qorxu içində qayıda bilməz. Qayıdan insan bilməlidir ki, onun hüquqları qorunacaq, təhlükəsizliyi təmin olunacaq, öz evində və yaşadığı cəmiyyətdə ləyaqətli həyat sürə biləcək. Buna görə gələcək qayıdışın hüquqi və institusional mexanizmləri əvvəlcədən ciddi şəkildə düşünülməlidir. Bu, emosiyalarla deyil, peşəkar hazırlıq və beynəlxalq təcrübə əsasında həyata keçirilməli olan böyük bir işdir.

Biz bu gün həmin gələcəyin hazırlığını görürük. Tariximizi öyrənirik, sənədlərimizi toplayırıq, insanların yaddaşını qoruyuruq, beynəlxalq əlaqələr qururuq, gəncləri bu prosesə cəlb edirik. İcmanın fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərinin bir-birini tamamlamasının səbəbi də budur. Bizim üçün qayıdış yalnız bir gün doğma kəndə getməkdən ibarət deyil. Qayıdışa qədər görülən bütün işlər də qayıdışın özünün bir hissəsidir.

Bu yolun asan olmadığını başa düşürük. Qarşımızda həm siyasi, həm hüquqi, həm də humanitar baxımdan çoxsaylı məsələlər var. Amma hər böyük məqsəd kimi qayıdış ideyası da mərhələli və səbirli fəaliyyət tələb edir. Əsas məsələ istiqaməti düzgün müəyyənləşdirmək və bu istiqamətdən dönməməkdir.

Biz dövlətimizin müəyyən etdiyi sülh və dialoq siyasətinə uyğun olaraq öz fəaliyyətimizi davam etdirəcəyik. Qərbi Azərbaycan məsələsinin qarşıdurma deyil, sülh və hüquq müstəvisində həllinə çalışacağıq. Ermənistan cəmiyyətinə və beynəlxalq ictimaiyyətə mesajımız da aydındır: biz heç kimin torpağına göz dikmirik, heç kimə qarşı düşmənçilik yaratmaq istəmirik. Biz yalnız öz ata-babalarımızın yurdlarına təhlükəsiz, könüllü və ləyaqətli qayıtmaq hüququmuzun tanınmasını istəyirik.

Qayıdışın ən böyük gücü də məhz bundadır. Bu ideya keçmişə qapanmaq deyil, gələcəyə açılmaqdır. Biz istəyirik ki, bir gün Qərbi azərbaycanlıların doğma yurdlarına qayıdışı qarşıdurmanın deyil, sülhün nəticəsi kimi tarixə düşsün. O gün insanlar öz keçmişlərinə yalnız həsrətlə baxmayacaq, doğma torpaqlarında gələcək qurmaq imkanına sahib olacaqlar.

Biz bu gün həmin gün üçün çalışırıq. Yaddaşımızı qoruyur, hüququmuzu müdafiə edir, gənclərimizi yetişdirir, beynəlxalq ictimaiyyətlə danışır və dialoq üçün qapıları açıq saxlayırıq. Çünki inanırıq ki, qayıdış yalnız bir xalqın arzusunun gerçəkləşməsi deyil, həm də Cənubi Qafqazda sülhün və ədalətin daha möhkəm əsaslar üzərində qurulmasına xidmət edə bilər.

Qərbi Azərbaycana qayıdış bizim üçün keçmişə dönüş deyil. Bu, gələcəyə hazırlanmaqdır. Və biz gələcəyə baxaraq, tariximizi unutmadan, hüquqlarımızdan imtina etmədən, sülhə və dialoqa sadiq qalaraq bu yolu davam etdirəcəyik.