Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

Azərbaycanın xarici siyasətində elə mərhələ gəlib çatıb ki, ölkənin beynəlxalq çəkisini artıq yalnız ayrı-ayrı görüşlərin nəticələri ilə ölçmək mümkün deyil. Azərbaycanın hansı platformalarda görünməsi, hansı dövlətlərlə strateji tərəfdaşlıq qurması və müxtəlif coğrafiyaları bir-birinə bağlayan layihələrdə hansı mövqedə dayanması bütövlükdə yeni bir mənzərə yaradır. Cənab Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekə səfəri və burada keçirdiyi görüşlər də həmin mənzərənin mühüm siyasi elementlərindən biri kimi diqqət çəkir.

Bişkek görüşlərinin əhəmiyyətini yalnız Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının tədbirləri çərçivəsində axtarmaq düzgün olmazdı. Bu səfər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin son illərdə hansı sürətlə və hansı məzmunla inkişaf etdiyini görmək baxımından daha geniş siyasi mənzərə ortaya qoydu. Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiyaya yalnız enerji, nəqliyyat və ticarət tərəfdaşı kimi deyil, Türk dünyasının ortaq gələcəyinin formalaşmasında mühüm rol oynayan dövlət kimi yanaşır.

Əslində, burada yeni bir geosiyasi xəritə formalaşır. Bu xəritədə Bakı ilə Bişkek, Bakı ilə Astana, Bakı ilə Daşkənd arasındakı məsafəni yalnız kilometrlərlə ölçmək getdikcə mənasını itirir. Çünki siyasi iradə, iqtisadi maraqlar, nəqliyyat bağlantıları, enerji əməkdaşlığı, təhsil və humanitar əlaqələr bu məsafələri sürətlə qısaldır.

Azərbaycanın Qırğızıstanla münasibətləri bu prosesin ən maraqlı nümunələrindən biridir. İki ölkə arasında siyasi dialoqun yüksək səviyyəyə qalxması, qarşılıqlı səfərlərin intensivləşməsi və əməkdaşlığın müxtəlif sahələri əhatə etməsi göstərir ki, Bakı–Bişkek münasibətləri artıq yalnız dostluq və qardaşlıq ifadələri ilə məhdudlaşmır. Bu münasibətlər konkret layihələr, iqtisadi maraqlar və uzunmüddətli strateji baxış üzərində qurulur.

Burada Türk dünyasının amili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Qırğızıstanı birləşdirən yalnız müasir diplomatik münasibətlər deyil. Ortaq tarix, dil və mədəni yaddaş iki ölkə arasında daha geniş əməkdaşlıq üçün təbii zəmin yaradır. Bu zəminin üzərində isə artıq yeni nəsil münasibətlər formalaşır: universitetlərarası əlaqələr, tələbə və müəllim mübadiləsi, elmi əməkdaşlıq, mədəni layihələr, biznes əlaqələri və qarşılıqlı investisiyalar.

Bu baxımdan təhsil sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi xüsusilə diqqətçəkəndir. Çünki dövlətlər arasında siyasi müqavilələri liderlər imzalaya bilər, iqtisadi layihələri şirkətlər həyata keçirə bilər, lakin həmin münasibətlərin gələcəkdə davamlı olmasını təmin edən əsas qüvvə insanlardır. Bu gün Bakıda və Bişkekdə bir-birinin ölkəsində təhsil alan gənclər sabah iki dövlət arasındakı əlaqələrin yeni nəslini formalaşdıracaqlar. Onlar bir-birinin dilini, cəmiyyətini, düşüncə tərzini və imkanlarını daha yaxından tanıyacaqlar. Beləliklə, diplomatik münasibətlər insan münasibətləri ilə tamamlanacaq.

Bişkek görüşlərinin digər mühüm istiqaməti Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətidir. Orta Dəhliz bu baxımdan sadəcə yük daşınması marşrutu deyil. O, Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər üzərindən Azərbaycan və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropaya bağlayan böyük geoiqtisadi xəttdir. Azərbaycanın burada yerləşməsi ölkəyə yalnız tranzit gəlirləri qazandırmır. Bu mövqe Bakının müxtəlif iqtisadi və siyasi mərkəzlər arasında əlaqələndirici rolunu da gücləndirir.

Azərbaycanın Qazaxıstanla münasibətlərində də eyni tendensiyanı görmək mümkündür. Bişkekdə cənab Prezident İlham Əliyevin Kasım-Jomart Tokayevlə görüşündə strateji tərəfdaşlıq, nəqliyyat-logistika əlaqələri və Orta Dəhlizin imkanlarının müzakirə olunması təsadüfi deyil. Xəzərin iki sahilində yerləşən Azərbaycan və Qazaxıstanın əməkdaşlığı Orta Dəhlizin gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı ilə Astana arasında qurulan əlaqə əslində Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən daha böyük bir xəttin iki mühüm dayağını birləşdirir.

Türkiyə ilə münasibətlər isə bu mənzərənin başqa bir sütunudur. Cənab Prezident İlham Əliyevin Bişkekdə Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyinin coğrafiyadan asılı olmayan, hər iki ölkənin xarici siyasətinin əsas dayaqlarından birinə çevrilmiş münasibət olduğunu bir daha göstərdi. Bu müttəfiqlik Türk dünyasının qərb və şərq istiqamətlərinin bir-biri ilə daha sıx bağlanmasına da imkan yaradır.

Beləliklə, Azərbaycanın qarşısında yalnız ayrı-ayrı dövlətlərlə münasibətləri inkişaf etdirməkdən daha böyük imkan açılır. Azərbaycan Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında siyasi və iqtisadi körpü rolunu daha da gücləndirə bilər. Bu, ölkənin coğrafi mövqeyinin diplomatik üstünlüyə çevrilməsidir.

Məsələnin ən mühüm tərəfi də budur: Azərbaycan bu prosesi kənardan izləyən ölkə deyil. Ölkə özü həmin yeni regional əlaqələrin formalaşmasında iştirak edir və bir sıra hallarda təşəbbüslərin mərkəzində dayanır. Enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri, limanlar, dəmir yolları, rəqəmsal bağlantılar və siyasi dialoq bir-birini tamamlayan vahid strategiyanın elementlərinə çevrilir.

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə dialoq da bu baxımdan Azərbaycanın xarici siyasət imkanlarını genişləndirən platformalardan biridir. Azərbaycanın təşkilatda dialoq tərəfdaşı statusunda olması ölkənin Avrasiyanın böyük siyasi və iqtisadi məkanında gedən proseslərə marağını və iştirak imkanlarını artırır. Burada əsas məsələ hansısa təşkilata üzv olmaqdan daha çox, Azərbaycanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlər qura bilməsidir.

Bu siyasətin mahiyyətində Azərbaycanın öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, müxtəlif dövlətlər arasında əməkdaşlıq üçün açılan imkanlardan istifadə etməsi dayanır. Bakı həm Qərblə, həm Mərkəzi Asiya ilə, həm Türk dünyası ilə, həm də Asiyanın böyük iqtisadi gücləri ilə münasibətlərini inkişaf etdirir. Bu isə Azərbaycanı bir coğrafiyanın daxilində qapanmış dövlət deyil, müxtəlif coğrafiyaların kəsişdiyi siyasi məkana çevirir.

Bişkek görüşlərinə məhz bu prizmadan baxmaq lazımdır. Burada söhbət yalnız bir səfərdən, bir neçə görüşdən və diplomatik protokoldan getmir. Söhbət Azərbaycanın dəyişən dünya nizamında öz yerini daha geniş müəyyənləşdirməsindən gedir.

Dünya yenidən bölünmür, dünya yenidən bağlanır. Yeni yollar, yeni enerji marşrutları, yeni iqtisadi əlaqələr və yeni siyasi tərəfdaşlıqlar meydana çıxır. Bu prosesdə coğrafi mövqeyi strateji üstünlüyə çevirmək hər dövlətə nəsib olmur.

Azərbaycan isə Xəzərin sahilində məhz belə bir imkan əldə edib.

Bakıdan Bişkekə uzanan siyasi xətt, Bakıdan Astanaya və Daşkəndə gedən iqtisadi bağlantılar, Bakıdan Avropaya uzanan enerji və nəqliyyat marşrutları və Bakı–Ankara müttəfiqliyi eyni mənzərənin müxtəlif istiqamətləridir. Bu mənzərənin mərkəzində isə getdikcə daha aydın görünən bir Azərbaycan var.

Azərbaycanın artan siyasi çəkisinin əsas göstəricilərindən biri də budur: artıq müxtəlif geosiyasi proseslər ölkənin yanından keçmir. Azərbaycan həmin proseslərin içindədir, öz maraqlarını müdafiə edir, tərəfdaşlıqlar qurur və yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına təsir göstərir.

Bişkekdən görünən əsas həqiqət də budur.

Azərbaycan Türk dünyasının yalnız coğrafi hissəsi deyil, onun müxtəlif coğrafiyalarını bir-birinə bağlayan siyasi və iqtisadi mərkəzlərdən birinə çevrilir.