Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin  sədri

Heydər Əliyev və Azərbaycan təhsili haqqında yazanda yalnız qərarlardan, sərəncamlardan, tikilən məktəblərdən danışmaq, məncə, mövzunun əsas tərəfini qaçırmaq olar. Çünki təhsil, nə qədər rəsmi sənədlərlə idarə olunsa da, nəticədə insan məsələsidir. Məktəb uşağın ilk dəfə dünyanı tanıdığı, müəllimin isə yalnız dərs demədiyi, həm də bir nəslin xarakterinin formalaşmasına təsir etdiyi yerdir. Ulu öndər Heydər Əliyevin təhsilə münasibətini də məhz bu tərəfdən düşünəndə mövzu daha canlı görünür.

Ulu öndərin təhsilə münasibətində məktəb sadəcə bir bina, müəllim isə yalnız müəyyən fənni tədris edən şəxs kimi görünmürdü. O, təhsilə dövlətin gələcəyini hazırlayan əsas sahələrdən biri kimi yanaşırdı. Bu yanaşmanın izlərini onun həm Azərbaycana rəhbərlik etdiyi 1970–1980-ci illərdə, həm də müstəqillik dövründə atdığı addımlarda görmək mümkündür.

1970-ci illər Azərbaycanda məktəb tikintisinin və ümumi təhsilin genişləndiyi dövrlərdən biri oldu. Həmin illərdə respublikada yüzlərlə yeni məktəb binasının tikilməsi, minlərlə uşağın təhsilə cəlb olunması sadəcə statistika deyildi. Bu, kənddə yaşayan uşağın da şəhərdəki həmyaşıdı kimi oxumaq, bilik qazanmaq və gələcəyini qurmaq imkanının genişlənməsi demək idi.

Kənd məktəbi məsələsi xüsusilə vacib idi. Çünki Azərbaycan təhsilinin taleyi yalnız Bakıda və iri şəhərlərdə həll olunmurdu. Ölkənin gələcəyi ucqar kəndlərdəki sinif otaqlarında da formalaşırdı. Bir kənd məktəbinin tikilməsi bəzən bir binanın istifadəyə verilməsi kimi görünə bilərdi, amma həmin binanın qapısından içəri girən uşaqlar üçün bu, tamam başqa məna daşıyırdı. Orada gələcək müəllim, həkim, mühəndis, alim, hərbçi, yazıçı, dövlət qulluqçusu yetişə bilərdi.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin təhsil siyasətində başqa bir mühüm istiqamət kadr hazırlığı idi. Sovet dövründə Azərbaycanın gənclərinin ölkənin aparıcı ali məktəblərində təhsil alması üçün imkanların genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilirdi. Məqsəd təkcə diplom almaq deyildi. Ölkənin gələcək inkişafını təmin edə biləcək peşəkar kadrların hazırlanması qarşıya qoyulan əsas məsələlərdən biri idi.

Bu gün həmin məsələyə geriyə baxanda onun başqa bir tərəfi də görünür. Dövlət üçün ən qiymətli sərvət yalnız yeraltı və yerüstü sərvətlər deyil, yetişmiş insan kapitalıdır. Bir vaxtlar başqa şəhərlərə təhsil almağa göndərilən gənclərin bir hissəsi sonradan Azərbaycana qayıdaraq müxtəlif sahələrdə çalışdı. Onların arasında elmin, təhsilin, sənayenin, səhiyyənin və dövlət idarəçiliyinin müxtəlif istiqamətlərində öz sözünü deyən insanlar oldu.

Təhsilə münasibətin yalnız məktəb tikməklə məhdudlaşmadığını göstərən başqa bir nümunə də dərslik məsələsidir. Azərbaycan təhsil tarixində şagirdlərin dərsliklərlə təminatı məsələsi həmişə xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Çünki imkanı olmayan uşağın da digər uşaqlarla eyni dərslikdən istifadə etməsi, təhsildə bərabər imkanların yaradılması məktəbin sosial mahiyyətinin mühüm hissəsidir. 

Amma Ulu öndərin Azərbaycan təhsilində qoyduğu izə yalnız sovet dövrünün məktəbləri ilə baxmaq doğru olmaz. Əsl sınaq müstəqillik illərində qarşıya çıxmışdı. Ölkə ağır siyasi və iqtisadi böhran yaşayırdı, müharibə gedirdi, minlərlə insan öz yaşayış yerini tərk etmişdi. Belə bir vəziyyətdə təhsil sisteminin normal fəaliyyət göstərməsi özü böyük məsələ idi.

Məhz belə bir şəraitdə 1990-cı illərin sonlarında təhsil sahəsində islahatların aparılması üçün mühüm addımlar atıldı. 1999-cu ildə “Azərbaycan Respublikasının təhsil sahəsində İslahat Proqramı”nın təsdiq edilməsi ölkənin təhsil sisteminin yeni mərhələyə keçməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə idi. Bu proqram təhsilin məzmunu, idarə olunması, kadr hazırlığı, maliyyələşməsi və digər istiqamətlərdə dəyişiklikləri nəzərdə tuturdu.

Burada  maraqlı məqam budur: bir dövlət ciddi böhran içərisində olduğu halda təhsilin gələcəyini düşünürsə, deməli, söhbət yalnız bu günün problemlərindən getmir. Çünki məktəbə qoyulan sərmayənin nəticəsi sabah görünmür. Bu gün birinci sinfə gedən uşağın ölkəyə verəcəyi faydanı bəzən iyirmi ildən sonra görürsən. Təhsil siyasətinin çətinliyi də elə bundadır: onun nəticəsini dərhal ölçmək mümkün deyil.

Ulu öndər Heydər Əliyevin müəllimə münasibəti də ayrıca danışılmağa layiqdir. Onun “Mən müəllimdən yüksək ad tanımıram” deyimi bu münasibətin sözlə ifadəsiolmaqla bəraəbr, müəllimə verilən ən böyük qiymətdir.

Ona görə də Azərbaycan təhsilinin tarixindən danışanda müəllimi rəqəmlərin arasında itirmək olmaz. Məktəb tikmək mümkündür, sinif otağını müasir avadanlıqla təmin etmək mümkündür, yeni dərslik hazırlamaq mümkündür. Amma yaxşı müəllim yetişdirmək daha uzun və daha çətin prosesdir. Çünki müəllim yalnız ixtisas sahibi deyil, həm də uşağın qarşısında dayanan canlı nümunədir.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin təhsil siyasətində milli yaddaş və milli kimlik məsələsi də mühüm yer tuturdu. Azərbaycan dilinin, milli-mənəvi dəyərlərin, tarix və mədəniyyətin təhsil vasitəsilə yeni nəslə çatdırılması onun yanaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Məktəb yalnız riyaziyyat, fizika, tarix və dil öyrədilən yer deyil. Məktəb uşağa “mən kiməm?”, “haradan gəlmişəm?”, “mənim vətənim haradır?” suallarının cavabını da verməlidir.

Öz tarixini bilməyən, ana dilinə biganə olan, yaşadığı torpağın yaddaşını tanımayan savadlı insanla milli şüuru olan savadlı insan arasında fərq var. Təhsilin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, düşünən, məsuliyyət daşıyan və öz cəmiyyətinə fayda verməyi bacaran insan yetişdirməkdir.

Bu gün Azərbaycan məktəblərinə baxanda həm böyük dəyişiklikləri, həm də qarşıda duran problemləri görmək mümkündür. Məktəblərin maddi bazası yenilənib, yeni binalar tikilib, təhsil proqramları dəyişib, rəqəmsal texnologiyalar həyatımıza daxil olub. Cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə də təhsil sahəsində məktəb tikintisi, təhsil infrastrukturunun yenilənməsi, müəllimlərin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması və müasir təhsil imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində müxtəlif proqramlar həyata keçirilib.

Amma bütün bunların içində dəyişməyən bir həqiqət var: uşağın keyfiyyətli təhsilə ehtiyacı həmişə olacaq. Zaman dəyişəcək, dərsliklər dəyişəcək, texnologiyalar dəyişəcək, hətta müəllimin dərs demə üsulları da dəyişəcək, amma yaxşı təhsilin dəyəri dəyişməyəcək.

Cənab Prezident İlham Əliyevin təhsil siyasətində də məktəb infrastrukturunun yenilənməsi ilə yanaşı, təhsilin keyfiyyətinin artırılması, müəllim nüfuzunun yüksəldilməsi və müasir tələblərə uyğun kadr hazırlığı məsələləri ön plana çıxır. Bu baxımdan Ulu öndər Heydər Əliyevin formalaşdırdığı təhsil ənənəsinin müstəqillik dövrünün yeni çağırışları ilə davam etdirilməsi məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Əslində, məktəbin divarları dəyişə bilər, sinif otaqları yenilənə bilər, lövhələr elektronlaşa bilər, kitabların bir hissəsi planşetlərə keçə bilər. Amma səhər məktəb qapısından içəri girən uşağın gözündəki ümid dəyişməyəcək. Azərbaycan təhsilinin ən böyük vəzifəsi həmin ümidi biliklə, zəhmətlə, milli yaddaşla və gələcəyə inamla böyütməkdir.

Ulu öndər Heydər Əliyevin təhsilə münasibətinin ən mühüm tərəflərindən biri,  təhsilə gələcəyə qoyulan sərmayə kimi baxması idi. Məktəbə qoyulan hər daş, müəllimə verilən hər imkan, oxumağa göndərilən hər bir gənc əslində sabah üçün görülən işdir. Aradan illər keçəndən sonra hansısa məktəbin həyətindən keçəndə oradan çıxan uşaqların haralara getdiyini düşünürsənsə, onda məktəb tikintisinin, müəllim əməyinin və təhsil islahatının həqiqi qiymətini daha yaxşı anlayırsan.

Bu gün Ulu öndər Heydər Əliyevin təhsil irsindən danışmaq həm də bir məsuliyyəti yada salmaqdır. Əgər təhsil gələcəyin təməlidirsə, onda həmin təməli yalnız dünənə hörmət etməklə yox, bu gün daha yaxşı məktəb, daha hazırlıqlı müəllim və daha düşünən şagird yaratmaqla möhkəmləndirmək lazımdır. Çünki təhsildə ən böyük uğur tikilən məktəblərin sayı deyil, həmin məktəblərdən həyata hazırlıqlı çıxan uşaqların taleyidir.

Bəlkə də illər keçdikcə məktəblərin divarları daha da dəyişəcək, texnologiya tədrisin daha böyük hissəsini öz üzərinə götürəcək. Amma bir həqiqət dəyişməyəcək: Azərbaycanın sabahı yenə məktəbdən başlayacaq. Bu gün müəllimin qarşısında oturan şagird sabah həmin dövlətin həkimi, müəllimi, alimi, mühəndisi, hərbçisi, jurnalisti və rəhbəri olacaq.

Ona görə Heydər Əliyev və Azərbaycan təhsili haqqında danışanda söhbət yalnız keçmişdən getmir. Söhbət bu gün də davam edən böyük bir məsuliyyətdən gedir. Ulu öndərin təhsilə verdiyi əhəmiyyət, cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu sahədə həyata keçirilən işlər və ən başlıcası, hər gün məktəbə gedən uşaqların gələcəyi bir-birindən ayrı məsələlər deyil. Hamısı eyni zəncirin halqalarıdır.

Və bu zəncirin ən vacib halqası yenə də məktəbdir. Çünki dövlətin gələcəyi bəzən böyük salonlarda qəbul edilən qərarlardan əvvəl kiçik bir sinif otağında başlayır. Müəllim lövhənin qarşısında dayanır, uşaq qarşısında oturur və gələcəyin ilk cümləsi yazılır.